Cumhuriyetin 103üncü Yılında Emekçilerin Hak Arama Mücadelesi ve Güncel Tablo
Cumhuriyet Bayramı yalnızca bağımsızlık kutlaması değil, yurttaşların eşit, özgür ve insanca yaşama hakkının da ele alındığı bir fırsattır. Bu bağlamda fab...
Cumhuriyet Bayramı yalnızca bağımsızlık kutlaması değil, yurttaşların eşit, özgür ve insanca yaşama hakkının da ele alındığı bir fırsattır. Bu bağlamda fabrikaları kuran, tarlaları işleyen, madenlerde çalışan ve kentleri inşa eden milyonlarca emekçinin neden hâlâ güvencesizliklerle karşı karşıya olduğu sorusu önem taşımaktadır.
Uluslararası Endekslerde Türkiye
Uluslararası Sendikalar Konfederasyonu tarafından yayımlanan 2026 Küresel Haklar Endeksi verilerine göre Türkiye, çalışanlar açısından hak ihlallerinin en ağır yaşandığı 10 ülke arasında yer aldı. Ülke, hakların fiilen güvence altında bulunmadığı en alt kategoride değerlendirildi. Demokrasinin yerleşme düzeyini ölçen en sağlam yollardan birinin işçilerin iş yerindeki söz hakkı olduğu belirtilirken, Cumhuriyetin 103 yıllık emek tarihi de bu çerçevede ele alınıyor.
Cumhuriyetin İlk Yılları ve Örgütlenme Sınırları
Cumhuriyetin ilk yıllarında ekonomi tarıma dayalıydı ve geniş bir işçi sınıfından söz etmek zordu. İzmir İktisat Kongresi ile üretim ve ekonomik bağımsızlık hedefleri belirlenirken, sanayileşmede devlet rol üstlendi. 1924 yılında Hafta Tatili Kanunu çıkarıldı, 1930’da Umumi Hıfzıssıhha Kanunu işçi sağlığı hükümleri getirdi ve 1936’da 3008 sayılı İş Kanunu yürürlüğe girdi. Dönemin mevzuatı grev ve lokavtı yasaklarken bağımsız örgütlenmeye de sınırlar koydu; çalışma yaşamı hukuki çerçeveye kavuştu ancak işçilerin haklarını örgütlü savunma alanı aynı oranda genişlemedi.
Hakların Genişlediği 1960 ve 1970 Yılları
1961 Anayasası sendikalaşma, toplu sözleşme ve grev haklarını anayasal güvence altına alırken, 1963 tarihli yasalar işçi hareketinin önünü açtı. Fabrikalardaki çalışan sayısının artmasıyla sendikalar güç kazandı ve toplu sözleşmeler yaygınlaştı. 15-16 Haziran 1970 direnişi örgütlenme hakkının önemini gösteren tarihsel bir örnek olarak kayıtlara geçti. Bu dönem, hakların yalnızca yukarıdan verilen düzenlemelerle değil örgütlü mücadeleyle de kazanıldığını ortaya koydu.
12 Eylül Darbesi ve Sonrasındaki Kırılmalar
12 Eylül darbesi sendikal faaliyetlerin durdurulmasına, grevlerin yasaklanmasına ve işçi hareketinin baskı altına alınmasına yol açtı. 1982 Anayasası ile 1983 tarihli sendikal mevzuat örgütlenme ve toplu pazarlık alanında yeni kısıtlamalar getirdi. İlerleyen yıllarda ihracata dayalı büyüme, özelleştirmeler ve piyasa merkezli düzenlemelerle birlikte iş güvencesi ile ücretlerin korunması çalışanların temel sorunları olmaya devam etti.
2000 Sonrası Dönem ve Güncel Veriler
2003 yılında çıkarılan İş Kanunu çalışma ilişkilerini yeniden düzenlerken esnek çalışma modelleri, taşeron uygulamaları ve iş yerlerinin parçalı yapısı işçilerin ortak hareket etmesini zorlaştırdı. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının Temmuz 2026 verilerine göre 17,6 milyon kayıtlı işçinin 2,4 milyonu sendika üyesi olup resmî sendikalaşma oranı yüzde 13,8 seviyesindedir. DİSK-AR hesabına göre toplu sözleşmeden yararlanan işçi oranı yüzde 9 ile 10 civarındadır. İSİG Meclisi verilerine göre ise 2025 yılında en az 2 bin 105 işçi iş cinayetlerinde yaşamını yitirirken, bunlardan 94’ü çocuktu ve bu sayı pandemi sonrasının en yüksek verisi olarak kayıtlara geçti.
Emek ve Demokrasi İlişkisi
Kanunda yazılı bir hakkın kullanılabilmesi ile kağıt üzerindeki güvencenin hayata geçmesi aynı durum değildir. İşçilerin sendikaya üye olmaktan çekinmesi, grev hakkının sınırlı olması ve hak arayanların işini kaybetmekten korkması güvencelerin geçerli olmadığını göstermektedir. İşçi hakları ile demokrasinin birbirinden bağımsız gelişmediği, ITUC 2026 endeksinde en yüksek notu alan Avusturya, Danimarka, Almanya, İzlanda, İrlanda, Norveç, İsveç ve Uruguay örnekleriyle de görülmektedir. OECD verilerine göre İsveç, Danimarka ve Finlandiya’da işçilerin yaklaşık üçte ikisi sendikalıdır, İzlanda’da bu oran onda dokuzu aşmaktadır ve İsveç ile İzlanda’da toplu sözleşmeler çalışanların yaklaşık yüzde 90’ını kapsamaktadır. Cumhuriyetin 103üncü yılında işçi haklarının bu düzeyde kalması demokrasinin eksik kalan bir yönü olarak değerlendirilirken, ekonomik ve sosyal denge için emeği koruyan politikaların hayata geçirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
Kaynak: Birgün ·
